خانهٔ دیو، معمایی بر فراز کوه ریوند

رجبعلی لباف خانیکی باستان شناس و پژوهشگر میراث‌فرهنگی در یادداشتی نوشت: از اواخر عصر ساسانی که «فرنبغ دادگی» در کتاب «بُندهش»  آورد که: «ریوند کوه به خراسان است که آذر برزین مهر بدان نشیند»، پژوهندگانِ فراوانی در جستجوی آن به خراسان بر آمدند و هرجا نامی از «ریوند» یافتند، کوشیدند تا آتشکده بزرگ آذر برزین مهر را در آن جا مستندنگاری کنند.

ظاهرا «ویلیامز جکسن» محقق معروف آمریکایی در سال‌های ۱۹۱۸ و ۱۹۱۹ از جمله قدیمی‌ترین پژوهشگرانی بوده که احتمالا به استناد بندهش، در جستجوی آتشکده آذر برزین مهر در حوالی سبزوار برآمده و آن را در قریهٔ مهر بینِ میان‌دشت و سبزوار نشانی داده است.
«آرتور کرستین سن» هم در سال۱۹۳۵ با یادآوری نظریه «لانگلو» و «هوفمان» که جایگاه آتشکده آذر برزین مهر را در کوه‌های ریوند پنداشته بودند و نقل قول مذکور از جکسن برگرفته از مقاله‌ای با عنوان «از قسطنطنیه تا زادگاه خیام»، «آذر برزین مهر» یا آتشکدهٔ کشاورزان را در کوه‌های ریوند در شمال غربی نیشابور نشان داده است. 
پس از آن برخی پژوهشگران ایرانی جایگاه آتشکده آذر برزین مهر را در ریوند سبزوار و برخی در ریوند نیشابور پنداشته و هر کدام استدلال‌های خاص خود را داشتند.
آتشکدهٔ فرضی آذر برزین مهر در اطراف نیشابور و سبزوار به پژوهش‌های باستان‌شناسی هم راه یافته است «فایق توحیدی» در گزارش بررسی‌های خود طی سال‌های ۱۳۵۵ و ۱۳۵۶ نوشته است: جستجو برای یافتن پرستشگاه در ریوند نیشابور به نتیجه نرسیده است.
اما بعد از او باستان‌شناس دیگری به نام «حسن قره‌خانی» ضمن بررسی و شناسایی آثار باستانی سبزوار و اسفراین منطقه ریوند را مورد بررسی پیمایشی قرار داده و شرح مبسوطی از خانه دیو ارایه کرده است.
حسن قره‌خانی پس از شرح موقعیت جغرافیایی و طبیعی بسترِ خانه دیو و توضیح ساختار و معماری آن به پشتوانهٔ نظر آقای توحیدی و اظهار نظر جکسن و لازار فابی که مکان آتشکده آذر برزین مهر را قریه ریوند سبزوار دانسته‌اند، با اطمینان چهارطاقی ساسانی معروف به خانه دیو را همان آتشکده آذر برزین مهر  بر آورد کرده و در پایان یادآور شده است که منطقه ریوند سبزوار بخشی از ایالت وسیع ساسانی بوده و از مراکز عمدهٔ قلمرو دولت‌های پیش از اسلام محسوب می‌شده و به احتمال قوی مرکزیت دینی در این منطقه برقرار بوده است.
اظهار نظر آقای قره‌خانی گویا به عنوان سندی معتبر حس کنجکاوی جستجو گرانِ آتشکدهٔ آذر برزین مهر را تا حدی فرو نشانده اما برخی همچنان تردید داشتند و این بار به قصد کاوش باستان‌شناسی به سراغ خانهٔ دیو رفتند.
در سال ۱۳۸۶ هیئت مشترک باستان‌شناسی دانشگاه ورشو به سرپرستی خانم  «باربارا کائم» و پژوهشکده باستان‌شناسی ایرا ن به سرپرستی آقای «حسن هاشمی» چهارطاقی در ابعاد ۱۳/۲۹×۱۲/۴۶ متر شناسایی شد که ورودی آن در ضلع شمال شرق و به موازات همان ضلع راهرو باریکی به پهنای ۸۰ سانتیمتر تعبیه شده که از یک طرف به گنبدخانهٔ اصلی و از طرف دیگر به اطاق‌هایی در جنوب چهارطاقی راه می‌یافته است. دیوارهای این چهارطاقی با سنگ و ملات گچ ساخته شده است. در ارتفاع ۵/۹۰ متری از کف، در گوشه شمالی و جنوبی بنا آثار فیلپوش‌هایی که گنبد را حمل می‌کردند مشاهده می‌شود. بر اساس شواهد باقی مانده به نظر می‌رسد که نمای بیرونی و درونی این چهارطاقی با لایه‌ای از گچ اندود بوده است. 
کشف چند قطعه گچبری نشان می‌دهد که بخش‌هایی از فضای داخلی بنا مزین به گچبری بوده است. گمانه‌زنی در فضای داخلی چهارطاقی نشان داد که کف این بنا را اندود گچ می‌پوشانده و چهار سکوی سنگی به صورت قرینه در ناحیه زیر گنبد تعبیه شده بود. اگر چه این بنا به عنوان آتشکده معرفی شده است، ولی هیچ دلیل متقنی مبنی بر کاربری آن یافت نشد.
با این وجود آقایان هاشمی زرج‌آباد، خادمی ندوشن، موسوی کوهپر و نیستانی در مقاله‌ای با عنوان «چهارطاقی خانه دیو آتشکده نویافته از دوره ساسانی» با استناد به اظهار نظر محققان خارجی و ایرانی نوشته‌اند: اگر چه در پژوهش‌های باستان‌شناسیِ انجام شده در این بنا مدرک معتبری در تایید آتشکده بودن آن بدست نیامده، لیکن مطالعهٔ انجام شده در این بنا بیانگر این است که این چهارطاقی هسته اصلی باقی‌مانده از بنای بزرگ‌تری است متشکل از چهار جرز سنگی، راهرو طواف، پادیاو، بقایای سکوی آتشدان و اطاق انتظار که با توجه به موقعیت قرارگیری چهارطاقی در یک پشتهٔ سنگی کم وسعت و در بین کوه‌های سربه فلک کشیدهٔ ریوند در نوع خود منحصر به فرد بوده و از اهمیت خاصی در شناخت آتشکده‌های ساسانی برخوردار است.

آخرین کاوش‌های باستان‌شناسی در خانهٔ دیو در سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰ توسط باستان‌شناس ایرانی (محمود بختیاری) و باستان‌شناس لهستانی (باربارا کایم) طی سه فصل انجام شد و بدون رسیدن به مستندات علمی و باستان‌شناسی انتساب این محل به عنوان جایگاه آتشکدهٔ آذربرزین مهر به کلی رد شده است.

خانهٔ دیو، معمایی بر فراز کوه ریوند

انتهای پیام/

کد خبر 1405081301014
دبیر مهدی ارجمند

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha